Natuurgebied Zevenbergenbos Ranst

Zevenbergen KasteelHet Zevenbergenbos, vlakbij het centrum van Ranst behoort sinds meerdere eeuwen bij het kasteel Zevenbergen. Sinds 1952 is het kasteel met het omringende domein eigendom van de zusters van het Convent van Betlehem. Om de natuurwaarden veilig te stellen gaven de zusters het grootste deel van het domein via erfpachtovereenkomsten vanaf 1998 in beheer van Natuurpunt.  De gemeente Ranst verwierf in 1999 via een erfpachtovereenkomst 10 ha van het domein als wandel- en speelbos.

Het domein werd eeuwenlang als bos en park beheerd en hierdoor ontwikkelde zich een rijk planten- en dierenleven. Het boscomplex waartoe het Zevenbergenbos en het aangrenzend Muizenbos behoort, vormt een specifiek ecosysteem in de streek. Het bevindt zich op de overgang tussen de zandgronden van de Kempen en de vruchtbare zandige leemgronden ten noorden van Lier. De samenstelling van de bodem varieert van zuiver zandig tot sterk leemhoudend. Allerlei verschillen treden op: droog/nat; voedselarm/voedselrijk, kalkarm/kalkrijk. Vooral de plaatsen waar schelprijke en daardoor ook kalkrijke geologische lagen dicht  bij de oppervlakte komen (soms op minder dan 1 meter diepte) zijn floristisch erg interessant. Hierdoor vinden plantensoorten zoals bosorchis, keverorchis, herfstijloos, eenbes en slanke sleutelbloem er een geschikte groeiplaats en ontstaat er een ecosysteem dat eerder in Midden-België te verwachten is.  

ZevenbergenbosOp de droge voedselrijke leemhoudende gronden komt bos voor bestaande uit haagbeuk, zomereik en linde. In het voorjaar zorgen slanke sleutelbloem, bosanemoon, speenkruid en gevlekte aronskelk voor een kleurige voorjaarsgloed. Op de Ferrariskaart daterend uit het einde van de 18de eeuw waren deze delen van het domein ook al bebost. Dergelijke oude bossen zijn in heel Vlaanderen zeer zeldzaam geworden.

Bijzonder waardevol zijn de percelen met een natte zandige leemgrond. Nog voor de bomen in het blad komen ontwikkelt zich hier in het voorjaar een tapijtvormige  kruidlaag met o.a. slanke sleutelbloem, bosanemoon, heelkruid, vogelmelk en gele dovenetel. Ook deze delen van het domein zijn oude Ferrarisbossen.
VoorjaarsbloeiOp de droge, voedselarme zandgronden in het domein domineert berk, grove den en adelaarsvaren. Deze delen zijn pas in de laatste  eeuwen omgevormd van landbouwgebied naar bos. In de kruidlaag komen veel braamstruwelen voor en dit wijst op het voorkomen van fosfaat in de bodem, een overblijfsel van de vroegere bemesting.
 

Meer natuur door een gepast beheer

Omgeving KasteelIn 1998 startte Natuurpunt via een erfpachtovereenkomst met het beheer van 33 ha van het Zevenbergenbos in Ranst. In 2006 werd ook nog 7,5 ha aanpalend landbouwgebied met ecologische waarde in erfpacht genomen. In 2010 werd door Natuurpunt 5,2 ha ecologisch zeer waardevol Ferrarisbos aangekocht op de Hogenaard, ten noorden van het huidige Zevenbergenbos. Sinds 2014 is dan nog bijkomend 2,2 ha tussen het Zevenbergenbos en het Muizenbos in erfpacht genomen.  De totale oppervlakte van het door Natuurpunt beheerde natuurgebied is daardoor toegenomen tot 50 ha in 2014. Een actieve werkgroep met vooral lokale vrijwilligers van Natuurpunt zorgt voor het beheer.

De historische 18de eeuwse schuur   ‘Drogenhof’ langs de Schawijkstraat is nu een uitvalsbasis en opslagplaats voor beheerswerken. Ten zuiden van de schuur werd langs de oude vlasrootpoel een educatief bijenhotel aangelegd. Op de Bovenhof, achter het huidige kasteel Zevenbergen is een arboretumwandeling uitgestippeld met aanduiding van de boomsoorten die er groeien. Een oude in onbruik geraakte ijskelder op de Bovenhof is tijdens de vorige eeuw helaas opgevuld met puin. Wie weet kan hier ooit nog een project groeien om er een vleermuizenverblijfplaats van te maken.
Door het voeren van een gepast beheer wil Natuurpunt de natuurrijkdom van het Zevenbergenbos nog laten toenemen. Een wetenschappelijk onderbouwd beheersplan ondersteunt deze doelstelling. De krachtlijnen van dit plan zijn: een mozaïekstructuur creëren met bomen van verschillende leeftijd en van verschillende soorten, dood hout in het bos en bestrijding van exoten. Een natuurlijk bos bevat tot 20 % dood hout en op termijn is dit ook het streefdoel in de meest waardevolle percelen van het Zevenbergenbos. De bestrijding van de Amerikaanse vogelkers en de rododendron is een beheersmaatregel die al snel tot mooie resultaten heeft geleid omdat hierdoor de inheemse flora terug kansen krijgt. Ook de monoculturen van populier en beuk worden gaandeweg omgevormd naar een soortenrijker bos met aandacht voor een gevarieerde struiklaag. Op sommige plaatsen in het bos is de mozaïekstructuur al goed zichtbaar. Oude bomen komen voor naast open plekken met natuurlijke verjonging en stammen van dode of omgevallen bomen.  De weilanden rond het bos worden beheerd als hooiland en graasweide voor Galloway-runderen. Langs de Boerenkrijglaan en ten noorden van de Schawijkstraat werden houtkanten aangeplant met inheemse bomen en struiken van autochtone herkomst.  Meerdere veedrinkpoelen en een oude vlasrootpoel zorgen voor een rijk waterleven.
VlaspoelHet volledige gebied is beschermd als landschap en vormt als grote eenheid natuur een onderdeel van het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN-gebied) en het Europees Natura-gebied. Dit betekent dat het gebied als habitatrichtlijngebied een Europese bescherming geniet en dat het beheer prioritair dient afgestemd te worden op het behoud van een aantal doelsoorten en -habitats. Het boscomplex te Ranst (156 ha) met het Muizenbos en het Zevenbergenbos is Europees beschermd vanwege het voorkomen van eikenbossen op zure zandgronden en beekdalbossen van het elzen-essentype met de begeleidende flora.
De gemeente Ranst beheert het aangrenzend speel- en wandelbos. Om de aanwezige natuurwaarden en de recreatieve functie duurzaam in overeenstemming te brengen heeft de gemeente in 2013 een beheerplan laten opmaken.

Het Muizenbos dat aangrenzend ten oosten van het Zevenbergenbos ligt, wordt door het Vlaamse Gewest beheerd als een bosreservaat met wetenschappelijke functie waar natuurlijke processen hun gang kunnen gaan.

 

Een topper voor de (nachtelijke) biodiversiteit

Sinds meerdere decennia wordt de biodiversiteit in het Zevenbergenbos intensief geïnventariseerd door verenigingen, werkgroepen en specialisten.

Van de nachtvlinders werden tot nu toe 723 verschillende soorten gedetermineerd waarvan 122 soorten zeldzaam of zeer zeldzaam zijn. De iepenkokermot (foto: Leo Janssen) is één van de soorten die in de provincie Antwerpen enkel in het Zevenbergenbos waargenomen is.

Verder is de oranje espenspanner (foto: Marc Gorrens) als dagactieve nachtvlinder een zeer zeldzame soort die recent waargenomen werd in het gebied.  Het is niet te verwonderen dat het Zevenbergenbos elke zomernacht tientallen vleermuizen van verschillende soorten aantrekt om er te jagen op insecten. Gloeiwormen zorgen hierbij vanuit het strooisel op de grond voor een feeërieke omkadering. 
Bij de dagvlinders zijn keizersmantel en kleine parelmoervlinder al waargenomen. De zeldzame populatie van de iepenpage (foto: Marc Gorrens), een vlinder die leeft in de kruinen van de talrijke iepen in het Zevenbergenbos,  is momenteel de meest noordelijke vindplaats in Vlaanderen.
De Koninklijke mycologische kring van Antwerpen en de botanische werkgroep van Natuurpunt Schijnvallei determineerden tot nu toe 429 soorten paddenstoelen waarvan er 40 zeldzaam of zeer zeldzaam zijn. Het bronskleurig eekhoorntjesbrood (Leo Janssen) is hierbij een topper qua zeldzaamheid.
Meer dan 220 plantensoorten zijn tot nu toe waargenomen in het Zevenbergenbos. Heelkruid (foto: Marc Gorrens), eenbes, bosorchis en blauwe zegge zijn hiervan de meest in het oog springende pareltjes.  Het  Zevenbergenbos is tot nu toe de enige gekende groeiplaats van het priembladmos in Vlaanderen
Onder de tientallen vogelsoorten zorgen niet minder dan 5 spechtensoorten voor het nodige geroffel in het bos. De zwarte specht sloopt als het ware de dode bomen op zoek naar de larven van de keversoorten die in het vermolmde hout leven.  De middelste bonte specht is de laatste nieuwkomer en verkiest zacht dood hout om te foerageren.  De havik en de buizerd dulden hier elkaars aanwezigheid door in hetzelfde bosperceel te broeden, een unicum in Vlaanderen.  Tijdens de winter is de ijsvogel een vaak geziene gast op zoek naar stekelbaarsjes langs de beken die in het bos minder snel dicht vriezen. Het najaar en het voorjaar brengt dan weer steevast de schuwe houtsnip als doortrekker van en naar de broedgebieden in Scandinavië.  
Als leef- en voortplantingsgebied voor padden, kikkers en 3 soorten salamanders is het vooral in het voorjaar een drukte van jewelste rond de veedrinkpoelen en de vlasrootpoel. De zich herstellende populatie hazelworm levert af en toe een ontmoeting op met verbaasde wandelaars.
Het is niet overdreven om te stellen dat het boscomplex waartoe het Zevenbergenbos behoort gemakkelijk 5000 tot 6000 verschillende soorten herbergt waarvan vele kleine organismen in de bodem voorkomen. Het boscomplex is met recht en rede een onderdeel van het Europese Natura-netwerk.
 
Natuur voor iedereen
 
Sommige delen van het natuurgebied zijn enkel toegankelijk voor natuurstudie zodat de natuurlijke processen ongestoord hun gang kunnen gaan. Er is echter ruimschoots voorzien in wandelmogelijkheden.
Natuurpunt heeft het Drogenhofpad uitgestippeld in en om het Zevenbergenbos. De wandeling van 3,5 km  start in de Kasteeldreef. Het wandelpad slingert langs mooie zichten op het kasteel en weilanden met Galloways en houtkanten. Via het gemeentelijk wandelbos loopt het wandelpad verder langs geklasseerde 18de eeuwse boerderijen (Drogenhofhoeve, Gasthuishoeve en Driepikkelhoeve).
Ook de bossen rond de Gasthuishoeve en het bosreservaat Muizenbos komen mooi in beeld tijdens de wandeling. De werkgroep Zevenbergenbos van Natuurpunt organiseert geregeld geleide wandelingen. Tijdens het hoogtepunt van de voorjaarsbloei rond eind maart en begin april kunnen wandelaars volop genieten van de uitbundige voorjaarsbloei die het Zevenbergenbos uniek maakt in een ruime omgeving.